GAUTENG. – Die Johannesburgse hooggeregshof het ’n aansoek van twee organisasies wat residensiële gemeenskappe verteenwoordig, van die hand gewys in ’n geskil oor fooie wat landgoedere van eiendomspraktisyns kan vereis voordat hulle eiendomme binne dié ontwikkelings bemark en verkoop. Die uitspraak is op 20 Oktober 2026 gelewer.
Die aansoekers, die Residential Communities Council en die Association of Residential Communities, wou ’n verklarende bevel hê oor die regmatigheid van dié fooie. Die hof het bevind dat daar nie voldoende gronde vir die breë bevel was wat hulle ten opsigte van residensiële landgoedere, huiseienaarsverenigings, deeltitelliggame en ander beheerliggame landwyd aangevra het nie.
Thembi Simelane, minister van menslike nedersettings, het die uitspraak verwelkom. Sy sê die besluit stel haar departement en die Reguleringsowerheid vir Eiendomspraktisynsreguleringsowerheid (PPRA) in staat om voort te gaan met hul werk om ’n billike, deursigtige en inklusiewe eiendomsektor te bevorder. Die PPRA het aangevoer dat die heffing van sulke fooie, afhangend van die omstandighede, ’n ongewenste sakepraktyk ingevolge regulasie 35 van die Eiendomspraktisynsregulasies van 2022, saamgelees met artikels 62 en 63 van die Wet op Eiendomspraktisyns 22 van 2019, kan wees. Die hof het ook erken dat die praktyke in sekere omstandighede eiendomspraktisyns kan benadeel, verbruikers se keuse kan beperk en toegang tot die eiendomsmark kan bemoeilik.
Die uitspraak beteken nie dat alle akkreditasiefooie wat residensiële landgoedere hef, nou outomaties wettig of onwettig verklaar is nie. Volgens die minister se verklaring moet elke geval beoordeel word aan die hand van die betrokke organisasie, die funksies wat dit verrig, die aard van die fooie en die omstandighede waarin dit gehef word.
’n Praktiese voorbeeld in Suid-Afrika kan só lyk:
Gestel ’n huis in ’n residensiële landgoed in Pretoria word vir R2,5 miljoen verkoop. Die eienaar gee ’n eiendomsagent opdrag om die huis te bemark, maar die landgoed se beheerliggaam sê die agent moet eers ’n jaarlikse akkreditasiefooi betaal voordat hy of sy daar mag werk.
Waar ontstaan die probleem?
Indien die fooi byvoorbeeld R10 000 per jaar is, moet die agent dit betaal voordat hy of sy die landgoed se eiendomme kan bemark. ’n Klein agentskap of ’n nuwe agent wat net een huis daar wil verkoop, kan besluit dat dit nie finansieel sin maak nie. Die huiseienaar kan gevolglik minder agente hê om van te kies.
Wat sê die ander kant?
Die landgoed kan aanvoer dat die fooi werklike dienste dek, soos opleiding oor die landgoed se reëls, administrasie, advertensies op die landgoed se webblad of ekstra sekuriteit wanneer kopers die eiendom besoek. Die Residential Communities Council het voorheen aangevoer dat administrasiefooie met die dienste wat gelewer word, verband hou.
Wat beteken die hofuitspraak dan?
Die hof het nie beslis dat elke sodanige fooi onwettig is nie. Dit het die aansoek om ’n breë verklarende bevel van die hand gewys. Die regmatigheid van ’n fooi moet volgens die minister se verklaring aan die hand van die spesifieke omstandighede beoordeel word.
Druk hier om meer te lees.
