President Cyril Ramaphosa het op 1 Oktober tydens die 26ste nasionale onderwysprysuitdeling in Ekurhuleni gesê Suid-Afrika moet meer jong, talentvolle mense na die onderwys lok en onderwysers beter ondersteun.
Sy oproep kom teen die agtergrond van ’n onderwysstelsel wat reeds met personeeltekorte, hoë werkstres, oorvol klasse en veiligheidsprobleme worstel.
Ramaphosa het gesê die land moet jong mense aanmoedig om onderwys as ’n loopbaan te kies, terwyl nuwe onderwysers ondersteuning moet kry en ervare onderwysers verder ontwikkel moet word.
Hy het ook gesê onderwysers moet van onnodige administratiewe werk verlig word sodat hulle meer tyd aan onderrig kan bestee.
Duisende onderwysposte bly vakant
Volgens die parlementêre begrotingskantoor was daar in Februarie 2026 altesaam 15 371 befondsde onderwysposte wat nog nie gevul was nie.
Die begrotingskantoor het gewaarsku dat hierdie syfer nie personeeltekorte insluit waar poste glad nie befonds is nie. Die werklike personeelbehoefte kan dus groter wees.
Personeeltekorte kan ook die werkslading van onderwysers verhoog en dit moeiliker maak om groot klasse en ander verantwoordelikhede te hanteer.
Onderwysers ervaar hoë werkstres
Die jongste Suid-Afrikaanse resultate van die Internasionale Opname oor Onderrig en Leer (Talis) wys ook op die druk waaronder onderwysers werk.
Volgens die verslag ervaar 59% van Suid-Afrikaanse onderwysers en 58% van skoolhoofde hoë vlakke van werkverwante stres.
Suid-Afrikaanse onderwysers gee gemiddeld 26,6 uur per week klas. Dit is meer as die Organisasie vir Ekonomiese Samewerking en Ontwikkeling (Oeso)-gemiddeld van 21,2 uur.
Nasienwerk, administratiewe take en leerlingdissipline word onder meer as belangrike bronne van werkstres aangedui.
Veiligheid is ook ’n bekommernis
Vir sommige onderwysers gaan die uitdagings verder as werksdruk.
In Januarie 2026 is drie opvoeders by Ntabankulu Primary School in die Oos-Kaap doodgeskiet en ’n vierde opvoeder ernstig beseer.
Ramaphosa het tydens die prysuitdeling ook gesê geweld, intimidasie en ontwrigting in skole moet ferm aangespreek word.
Die Gautengse regering het intussen ook al gewelddadige voorvalle by skole aangemeld waar onderwysers en leerlinge bedreig is.
Oorvol klasse en infrastruktuur
Die omstandighede in die klaskamer kan die beroep verder bemoeilik.
Die Gautengse onderwysdepartement het vanjaar gesê sommige skole in die provinsie het klasse met tussen 60 en 70 leerlinge per onderwyser gehad. Die provinsie worstel ook met oorvol skole en infrastruktuur-agterstande.
Die departement van basiese onderwys het intussen aangedui dat dit die administratiewe las op onderwysers wil verminder. Daar is onder meer planne om verslagdoeningsinstrumente wat onderwysers moet voltooi, te verminder.
Maar wil niemand meer onderwys gee nie?
Die beskikbare data wys egter nie op so ’n eenvoudige prentjie nie.
Die Talis-resultate toon dat byna 80% van onderwysers en 90% van skoolhoofde steeds tevrede is met hul werk. Sowat een uit elke vyf onderwysers het egter aangedui dat hulle die beroep sou verlaat.
Dit wys dat onderwys steeds vir baie mense ’n bevredigende beroep is, maar dat die werksomstandighede druk op onderwysers plaas.
Die uitdaging vir Suid-Afrika is dus nie net om meer jong mense na die klaskamer te lok nie, maar ook om seker te maak dat hulle die ondersteuning en werksomstandighede kry wat hulle nodig het om in die beroep te bly.
Bron: SAnews, Parlementêre Begrotingskantoor, Departement van basiese onderwys, Gautengse regering
