Vir baie Suid-Afrikaanse huishoudings word dit al moeiliker om die maand deur te kom sonder om op noodsaaklike uitgawes te besnoei. Kos, brandstof en elektrisiteit ding om dieselfde geld mee, terwyl mense steeds vervoer, behuising, skooluitgawes en ander rekeninge moet betaal.
Die koste om ’n huishouding te voed, bly ’n groot uitdaging vir Suid-Afrikaners. Volgens die Pietermaritzburg Economic Justice and Dignity-groep (PMBEJD) se September 2026-syfers beloop die gemiddelde huishoudelike kosmandjie R5 488,06, terwyl ’n basiese voedingsmandjie R6 655,29 kos. Die geraamde maandelikse koste om ’n kind te voed, is R970,27, teenoor die kinderondersteuningstoelaag van R580. Dit laat ’n tekort van R390,27 per kind, nog voordat ander noodsaaklike uitgawes in berekening gebring word.
Die syfers beklemtoon ook die druk op huishoudings met ’n beperkte inkomste. ’n Werker wat die nasionale minimumloon van R30,23 per uur verdien, kan volgens ’n berekening op grond van ’n voltydse werksmaand sowat R5 239,46 per maand verdien. Dit is minder as die koste van die gemiddelde huishoudelike kosmandjie. Intussen verhoog munisipale diensheffings die druk verder: Tshwane se 2026/2027-tariewe sluit verhogings van 8,8% vir elektrisiteit en 10% vir water in. Kospryse verskil ook tussen stede: die gemete kosmandjie in Johannesburg was in September R347,93 duurder as dié in Pietermaritzburg.
Die jongste beskikbare vooruitsigte dui daarop dat Suid-Afrikaanse huishoudings steeds op verdere prysdruk moet voorbereid wees, veral wat elektrisiteit, munisipale dienste en moontlik voedsel betref. Dit is egter belangrik om te onderskei tussen verhogings wat reeds goedgekeur is en voorstelle wat nog op goedkeuring wag.
Wat kan nog duurder word?
Elektrisiteit – Eskom het voorgestel dat elektrisiteitstariewe vanaf 1 April 2027 met 8,83% vir direkte Eskom-kliënte en 8,84% vir munisipaliteite wat elektrisiteit by Eskom koop, verhoog word. Die verhogings is nog onderhewig aan goedkeuring deur die Nasionale Energiereguleerder van Suid-Afrika (Nersa).
Inflasie – Die Suid-Afrikaanse Reserwebank se Oktober 2026-oorsig waarsku dat inflasie weens wêreldwye energie- en voedselkostedruk verhoog kan bly. Die bank se vooruitskatting is dat inflasie tot bo 5% kan styg en eers later in 2027 nader aan die teiken van 3% kan beweeg. Die vooruitsig vir voedselpryse hou onder meer verband met moontlike El Niño-droogtetoestande en duurder kunsmis. Dit beteken nie dat alle voedselpryse noodwendig sal styg nie, maar daar is steeds risiko’s.
Voedsel – Die Suid-Afrikaanse regering het gewaarsku dat die El Niño-weerverskynsel gedurende die 2026/2027-somerseisoen laer reënval en hoër temperature kan meebring. Dit kan landbouproduksie benadeel en later tot duurder stapelvoedsel, soos mielies, bydra. Daar is egter nog onsekerheid oor die omvang van enige prysstygings.
Munisipale tariewe – Vir die huidige 2026/2027-boekjaar het Tshwane reeds verhogings van 5% vir eiendomsbelasting, 8,8% vir elektrisiteit, 10% vir water, 5% vir riool en 4,1% vir vullisverwydering ingestel. Dit is reeds geldende verhogings en nie voorspellings vir die volgende boekjaar nie. Die tariewe vir 2027/2028 sal van toekomstige munisipale begrotings en goedkeurings afhang.
Is daar lig aan die einde van die tonnel?
Ja, daar is darem ’n mate van hoop, maar die jongste syfers dui nie daarop dat salarisverhogings noodwendig genoeg gaan wees om die stygende lewenskoste in te haal nie.
Volgens die Buro vir Ekonomiese Navorsing (BER) se opname van September 2026 het ontleders, sakelui en vakbondverteenwoordigers gemiddelde salarisverhogings van 4,8% vir 2027 verwag. Die verwagting vir inflasie in 2027 was terselfdertyd 4%. Dit beteken dat ’n verhoging van 4,8% op papier effens beter as die verwagte gemiddelde inflasie kan wees, maar dit waarborg nie dat elke werknemer dié verhoging sal ontvang nie. Die waarskuwing is dat dit ’n opname van verwagtings is, nie ’n gewaarborgde verhoging vir alle werknemers nie. Die Suid-Afrikaanse Reserwebank het boonop gewaarsku dat inflasie weens energie-, voedsel- en ander kostedruk tot in 2027 hoog kan bly.
Wat beteken dit in rand en sent?
As ’n werknemer ’n verhoging van 4,8% ontvang, sal dit ongeveer die volgende beteken:
| Huidige maandelikse salaris | Verhoging van 4,8% | Nuwe salaris voor aftrekkings |
|---|---|---|
| R10 000 | R480 | R10 480 |
| R15 000 | R720 | R15 720 |
| R20 000 | R960 | R20 960 |
| R25 000 | R1 200 | R26 200 |
| R30 000 | R1 440 | R31 440 |
Dit is voor belasting, pensioen en ander aftrekkings. Indien jou persoonlike uitgawes vinniger as 4,8% styg, sal jou geld steeds minder ver kan rek.
Wat van staatsamptenare?
Staatsamptenare op salarisvlakke een tot 12 het reeds ’n verhoging van 4% vanaf 1 April 2026 ontvang. Die bestaande meerjarige loonraamwerk bepaal dat verhogings vir 2026/2027 en 2027/2028 aan die verbruikersprysindeks (VPI) gekoppel word, met ’n vloer- en plafonmeganisme. Die presiese toekomstige verhoging moet dus volgens die toepaslike bepalings bepaal word.
Bronne: Pietermaritzburg Economic Justice and Dignity Group, Parlement, Suid-Afrikaanse Reserwebank, Suid-Afrikaanse regering, Stad Tshwane, Business Day, Buro vir Ekonomiese Navorsing, Suid-Afrikaanse regering Suid-Afrikaanse Reserwebank, Business Day, Buro vir Ekonomiese Navorsing, Suid-Afrikaanse regering, Suid-Afrikaanse Reserwebank
