Moet mense betaal om hul privaatheid aanlyn te beskerm, of moet hulle aanvaar dat hul persoonlike inligting vir doelgerigte advertensies en ander dataverwerking gebruik word? ’n Regsgeleerde van die Universiteit Stellenbosch sê die sogenaamde betaal-of-toestem-model kan in Suid-Afrika belangrike vrae oor privaatheid, verbruikersbeskerming en die mag van groot digitale platforms laat ontstaan.
Zinhle Novazi, dosent in die departement handelsreg aan die Universiteit Stellenbosch, het ondersoek ingestel na hoe Suid-Afrikaanse wetgewing so ’n model sou hanteer. Die model bied gebruikers gewoonlik ’n keuse tussen toestemming tot meer uitgebreide verwerking van hul persoonlike inligting en ’n betaalde opsie waar sekere dataverwerking nie plaasvind nie.
Novazi het onder meer gekyk na Meta se soortgelyke benadering op Facebook en Instagram in Europa en hoe Popia, verbruikers- en mededingingsreg in Suid-Afrika daarop sou kon reageer. Volgens Novazi is die belangrikste vraag nie bloot of ’n platform geld vir toegang mag vra nie, maar of gebruikers werklik ’n vrye keuse het. ’n Persoon wat nie sy of haar data vir sekere doeleindes wil beskikbaar stel nie, kan byvoorbeeld weens die koste van ’n intekening of die verlies van toegang tot ’n gevestigde aanlyn netwerk onder druk voel om toestemming te gee. Sy wys daarop dat Suid-Afrika reeds wetgewing het wat persoonlike inligting en verbruikersregte beskerm, maar dat daar volgens haar nie genoeg duidelike reëls bestaan oor hoe betaal-of-toestem-modelle spesifiek gereguleer moet word nie. Sy meen groter samewerking tussen die Inligtingsreguleerder, die Mededingingskommissie en ander toepaslike owerhede kan nodig wees.
Die Europese Unie se benadering bied volgens Novazi moontlike lesse vir Suid-Afrika. Europese regspraak het onder meer ondersoek ingestel na wanneer persoonlike data werklik noodsaaklik is vir die lewering van ’n diens en of toestemming werklik vrywillig is wanneer ’n gebruiker met ’n dominante platform te doen het. Novazi meen Suid-Afrika behoort duideliker riglyne te ontwikkel sodat gebruikers onnodige dataverwerking kan weier sonder om noodwendig toegang tot ’n kerndiens te verloor. Sy waarsku dat privaatheid andersins ’n voordeel kan word wat hoofsaaklik beskikbaar is aan mense wat dit kan bekostig.
Die navorsing, getiteld Privacy For Sale? The Legality of the Pay-or-Consent Model in South Africa, is in Desember 2025 in die Stellenbosch Law Review gepubliseer.
Foto: Zinhle Novazi – Regsgeleerde Universiteit Stellenbosch
